POLSKA PO 1945: ŁAD CZY NIE-ŁAD – UWAGI WSTĘPNE
DOI:
https://doi.org/10.15290/oes.2025.04.122.19Słowa kluczowe:
ład, gospodarka planowa, wolny rynek, własność, spójność, stabilność, władza, jednostka, społeczeństwoAbstrakt
Cel | Założeniem jest zweryfikowanie zasadności używania frazy „ład społeczno‑gospodarczy” do obowiązujących po 1945 r. w Polsce układów społeczno‑gospodarczych. W tym celu przyjęto dwie zmienne: spójność i stabilność. Pozwolą na wykorzystanie już istniejących indykatorów z zakresu ekonomii i socjologii i mają posłużyć do weryfikacji tego założenia.
Metoda badań | Zastosowano łącznie elementy metod dedukcyjnej, deskrypcyjnej, indukcyjnej, case study i, odwołując się do krytycznej analizy literatury, danych statystycznych, przedstawiono propozycję wskazania etapów rozwojowych poszczególnych porządków z dwóch perspektyw: spójności i stabilności.
Wnioski | Nie stwierdzamy, aby doszło do opracowania stabilnych systemów zgodnych z ideami socjalizmu i kapitalizmu, będących ideowym odniesieniem do wydarzeń przed 1990 rokiem i po nim. Zastosowane rozwiązania nie zagwarantowały trwałości układu społecznego i stabilności struktur gospodarczych w każdym momencie tego okresu. Jest to podstawa do stwierdzenia, że nazywanie ładem procesów społeczno- ‑gospodarczych obowiązujących po 1945 r. jest nieuzasadnione. Miało i ma to jednak określone znaczenie dla wewnętrznej komunikacji władzy. Sprzyjał temu brak ciągłości instytucjonalnej i organizacyjnej polskiej państwowości w perspektywie longue durée.
Oryginalność / wartość / implikacje / rekomendacje | Analiza odrzuca obowiązujący podział społeczeństwo–państwo, podważając zasadność stosowania takiego odniesienia. Proponuje podejście ludność/społeczność–władza. Jest to rzadko przyjmowana perspektywa poznawcza, która akcentuje konieczność uznania, że to stopień podmiotowości jej uczestników decydował o końcowym efekcie.
Bibliografia
Acemoğlu D., Robinson A.J., 2014, Dlaczego narody przegrywają. Źródła władzy, pomyślności i ubóstwa, Łoziński J. (przeł.), Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań.
Cossiga A.G., 2017, Stability and Instability of an Economic System of European: Considerations, ”Review of European Studies”, vol. 9, no. 3, s. 8–20.
Czapiński J., 2006, Polska – państwo bez społeczeństwa, „Nauka”, nr 1, s. 7–25.
Dąbrowski I., 2018, Ekonomia złożoności a równowaga wielopunktowa, „Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu”, nr 529, s. 58–70, DOI: 10.15611/pm.2018.529.05.
Eucken W., 2005, Podstawy polityki gospodarczej, Steinach P. (wprowadzenie), Kałążny J. (przeł.), Poznańska Biblioteka Niemiecka, Poznań.
Gardawski J., 2006, Porzucone społeczeństwo, „Gazeta Wyborcza”, nr 178.
Giddens A., 2007, Nowoczesność i tożsamość. Ja i społeczeństwo w epoce później nowoczesności, Sulżycka A. (przeł.), PWN, Warszawa.
Gołębiowski B., 2018, Naród polski narodem chłopskim, „Kultura i Społeczeństwo”, nr 1, s. 101–121, DOI: 10.35757/KiS.2018.62.1.3.
Górski K., 2007, Rozwój klasy średniej w Polsce, „Nierówności Społeczne i Wzrost Gospodarczy”, nr 10, s. 558–572.
Hryniewicz J., 2004, Polityczny i kulturowy kontekst rozwoju gospodarczego, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Jurczuk A.E., Pysz P., 2016, Dokąd zmierzał system gospodarczy Polski w latach 1995–2012?, „Gospodarka Narodowa”, nr 3(283), s. 5–34.
Kirzner I., 2010, Konkurencja i przedsiębiorczość, Śledziński K. (przeł.), Fijorr Publishing, Chicago–Warszawa.
Kieżun W., 2002, Struktury i kierunki zarządzania państwem, „Nauka”, nr 1, s. 11–47.
Kochanowicz J., 2012, Peryferie i centrum: gdzie będzie Polska w roku 2050?, [w:] Wizja Przyszłości Polski – studia i analizy, tom III – Ekspertyzy, Galwas B., Kuźnicki L (red.), Wydawnictwo, Warszawa.
Kołodko W.G., 2022, Jedna trzecia i wiek cały, [w:] O mądrą i sprawną Polskę. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Witoldowi Kieżunowi, praca zbiorowa, Akademia Leona Koźmińskiego, Warszawa.
Kołodko W.G., 1989, Kryzys, dostosowanie, rozwój, Wydawnictwo PWE, Warszawa.
Koryś P., Tymiński M., 2016, Od socjalizmu do socjalizmu. Koncepcje reform gospodarczych w PRL po wybuchach społecznych w 1956 i 1980 r., „Dzieje Najnowsze”, t. 48, nr 4, s. 125–140.
Koryś P., Tymiński M., 2021, Zmarnowana dekada? Ekspansja inwestycyjna lat siedemdziesiątych XX wieku na tle polityki gospodarczej w okresie PRL, „Dzieje Najnowsze”, t. 53, nr 3, s. 159–183.
Król M., 1994, O demokracji w Polsce kilka uwag sceptycznych, „Res Publica Nowa”, nr 4(67), s. 4–7.
Kubiak A., Miszalska A., 2004, Czy nowa próżnia społeczna, czyli o stanie więzi społecznej w III Rzeczypospolitej, „Kultura i Społeczeństwo”, nr 2, s. 19–43.
Kucharski Cz., 1968, Dochody i wydatki systemu finansowego państwa. Uwagi ogólne do działu, „Rocznik Statystyczny Finansów 1945–1967”, t. 15, s. 1–7.
Mączyńska E., 2014, Anomiczne podłoże dysfunkcji systemu społeczno-gospodarczego, [w:] Kryzysy systemowe, Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus”, PAN, Warszawa.
Morawski W., 2022, Przełomy polskie: 1956–2021. Wymiary społeczno-kulturowe, [w:] O mądrą i sprawną Polskę. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Witoldowi Kieżunowi, praca zbiorowa, Akademia Leona Koźmińskiego, Warszawa.
Podgórecki A., 1976, Kontrola społeczna trzeciego stopnia, „Prace Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego”, t. 1, s. 15–28.
Polowczyk J., 1989, Teoria systemów gospodarczych w pracach J. Kornaia, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”, R. 51, z. 3, s. 165–184.
Prandecki K., 2016, Dobro wspólne a zrównoważony rozwój, „Optimum. Economic Studies”, nr 4(82), s. 55–68, DOI:10.15290/oes.2016.04.82.05.
Regeneracja zamiast degeneracji. Andrzej Zybała w rozmowie z Janem Oleszczuk-Zygmuntowskim, 2023, [w:] Regeneracja! Społeczeństwo. Rozmowy i eseje o obecnym i przyszłym świecie, Mocka S. (red.), Collegium Civitas, Warszawa.
Rist G., 2015, Urojenia ekonomii, Nowicki F.Ś. (przeł.), Instytut Wydawniczy „Książka i Prasa”, Warszawa.
Sadowski Z., 2012, Jaki ład społeczno-gospodarczy jest potrzebny Polsce?, „Studia Ekonomiczne”, nr 4(75), s. 443–448.
Sen A., 1994, Wolność i potrzeby, „Res Publica Nowa”, nr 4(67), s. 65–74.
Totleben B., 2024, Instytucje państwa a zawodność państwa – czy istnieje relacja przyczyno-skutkowa?, „Optimum. Economic Studies”, nr 4(116), s. 56–69, DOI: 10.15390/oes.2024.04.118.04.
Wyka K., 1984, Życie na niby. Pamiętnik po klęsce, Wydawnictwo Literackie, Kraków–Wrocław.
Ziółkowski M., 2012, Kapitały społeczny, kulturowy i materialny i ich wzajemne konwersje we współczesnym społeczeństwie polskim, „Studia Edukacyjne”, nr 22, s. 7–27.
Zybała A., 2015, Polityka publiczna w warunkach socjologicznej próżni, „Kultura i Społeczeństwo”, t. 59, nr 4, s. 43–64, DOI: 10.35757/KiS.2015.59.4.3.
www 1, https://sjp.pl/%C5%82ad [data dostępu: 28.06.2025].
www 2, https://sjp.pwn.pl/slowniki/spo%C5%82ecze%C5%84stwo.html#google_vignette [data dostępu: 28.06.2025].
www 3, https://www.kongresobywatelski.pl/wp-content/uploads/2019/11/ko-piotr_sztompka-co_dalej_z_przestrzenia_moralna.pdf [data dostępu: 27.06.2025].
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Optimum. Economic StudiesAutor zapoznał się i akceptuje warunki zawarte w umowie licencyjnej
