EKONOMIA INSTYTUCJONALNA – SENSOWNA CZY CELOWA PROCEDURA POZNANIA?
DOI:
https://doi.org/10.15290/oes.2025.04.122.01Słowa kluczowe:
kryzys nauki, rozum instrumentalny, ekonomia pozytywistyczna, nowa ekonomia instytucjonalna, instytucjonalna ekonomia politycznaAbstrakt
Cel | Artykuł sięga po dorobek historii i filozofii nauki, aby przypomnieć, że oprócz procedury, która uformowała między innymi główny nurt ekonomii, funkcjonuje alternatywny wzór naukowego myślenia. Zadaniem pracy jest ustalenie, który z dwóch generalnych wzorów poznania stosuje ekonomia instytucjonalna.
Metoda badań | Konstrukcja tych rozważań opiera się na podstawowym podziale na sensowną (opartą na odkryciu znaczenia) oraz celową (teleologiczną) procedurę naukową.
Wnioski | Zarówno u swoich początków, jak i współcześnie instytucjonalizm w ekonomii rozwija się zgodnie z tym pierwszym wzorcem. Czy niezastosowanie celowej (teleologicznej) procedury dyskwalifikuje ekonomię instytucjonalną w sensie naukowości? Głęboki kontekst, który w tym artykule tworzy dorobek filozofii nauki, skłania do odpowiedzi przeczącej: należałoby odrzucić sąd o nienaukowości alternatywnego podejścia i traktować je jako co najmniej równoprawny wzór poznania, uznawszy fakt, że ekonomia rozwija się również tym torem.
Oryginalność / wartość / implikacje / rekomendacje | Namysł nad tym, jak ekonomia jest uprawiana, stał się palącą koniecznością szczególnie po próbach, jakim ekonomię głównego nurtu poddało doświadczenie kryzysów finansowych w XXI wieku. Oryginalność niniejszego ujęcia polega na tym, że wywód wykracza poza myśl ekonomiczną i korzysta z dorobku filozofii nauki.
Bibliografia
Bauman Z., 1962, Zarys socjologii. Zagadnienia i pojęcia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Blaug M., 1995, Metodologia ekonomii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Buchanan J.M., Tullock G., 1962, The Calculus of Consent. Logical Foundations of Constitutional Democracy, Ann Arbor, The University of Michigan Press, 1997 (pierwsze wydanie w 1965 roku, copyright w 1962 roku).
Capra F., 2009, O przemijaniu nauki, [w:] Zrozumieć świat, Osiatyński W. (red.), Czytelnik, Warszawa.
Chmielewski P., 2011, Homo agens. Instytucjonalizm w naukach społecznych, Wydawnictwo Poltext, Warszawa.
Filipowicz S., 2023, Interpretacja i pytanie o podstawy poznania, [w:] Nauki o polityce i zagadnienie interpretacji, Filipowicz S., Kassner M., Instytut Europeistyki, Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, Oficyna Wydawnicza ASPRA‑ JR, Warszawa.
Hodgson G.M., 2019, Is There a Future for Heterodox Economics?, Edward Elgar, Cheltenham (UK) – Northhampton (MA, USA).
Horkheimer M., 2007, Krytyka instrumentalnego rozumu, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa (pierwsze wydanie 1947 pt. Eclipse of Reason, Continuum Press, London; to jest tłumaczenie wydania niemieckiego pt. Zur Kritik der instrumentellen Vernunft z 1967 roku).
Horkheimer M., Adorno T.W., 1994, Dialektyka oświecenia, przeł. M. Łukasiewicz, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa.
Hussserl E., 1999, Kryzys nauk europejskich i fenomenologia transcendentalna, Wydawnictwo Rolewski, Toruń.
Kaplan A., 2009, The Conduct of Inquiry. Methodology for Behavioral Science, Transaction Publishers, New Brunswick–London.
Kassner M., 2017, Gospodarka jako zinstytucjonalizowany proces. Instytucjonalizm Karla Polanyiego i jego etyczne konsekwencje, „Annales. Etyka w Życiu Gospodarczym”, vol. 20(2), s. 45–61.
Kassner M., 2023, Polityka jako dziedzina kultury, [w:] Nauki o polityce i zagadnienie interpretacji, Filipowicz S., Kassner M., Instytut Europeistyki, Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, Oficyna Wydawnicza ASPRA‑ JR, Warszawa.
Landreth H., Colander D.C., 1998, Historia myśli ekonomicznej, przeł. A. Szeworski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
North D.C., 1990, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, New York.
North D.C., 1997, Prologue, [w:] The Frontiers of the new Institutional Economics, Drobak J.N., Nye J.V.C. (red.), Academic Press, San Diego–London–Boston–New York–Sydney–Tokyo–Toronto.
Piątek D., 2024, Thorsteina Veblena wizja ekonomii i instytucji, „Optimum. Economic Studies”, nr 4(118), s. 45–55.
Pieliński B., 2016, Instytucjonalizmy w analizach polityki społecznej, Instytut Polityki Społecznej UW, Warszawa, http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/obce/instytucjonalizmy.pdf [data dostępu: 20.10.2025].
Polanyi K., 2010, Wielka transformacja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Sjöstrand S.E., 1993, Institutions as Infrastructures of Human Interaction, [w:] Institutional Change. Theory and Empirical Findings, Sjöstrand S.E. (red.), M. E. Sharp, Armonk, New York–London.
Stankiewicz W., 2007, Historia myśli ekonomicznej, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Stankiewicz W., 2010, Instytucjonalizm o zarządzaniu: Nobliści z ekonomii w roku 2009, „Ekonomista”, nr 4, s. 573–588.
Szahaj A., 2011, Nauki o kulturze jako nauki podstawowe (i krytyczne), „Filo – Sofija”, nr 12(1), s. 183–188.
Szulczewski G., 2012, Rozważania o miejscu etyki i moralności w teorii i praktyce gospodarczej, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa.
Wilkin J., 2004, Ewolucja ekonomii politycznej i jej miejsce we współczesnej myśli ekonomicznej, [w:] Czym jest ekonomia polityczna dzisiaj?, Wilkin J. (red.), Uniwersytet Warszawski, Wydział Nauk Ekonomicznych, Warszawa.
Wilkin J., 2016, Instytucjonalne i kulturowe podstawy gospodarowania. Humanistyczna perspektywa ekonomii, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Williamson O.E., 1975, Markets and Hierarchies: Analysis and Antitrust Implications, Free Press, New York.
Williamson O.E., 1979, Transaction‑Cost Economics. The Governance of Contractual Relations, “Journal of Law and Economics”, nr 22, s. 233–261.
Ząbkowicz A., 2003, Współczesna ekonomia instytucjonalna wobec głównego nurtu ekonomii, „Ekonomista”, nr 6, s. 795–824.
Ząbkowicz A., 2019, Instytucje: między mechanizmem rynkowym i mechanizmami władzy, „Ekonomista”, nr 2, s. 145–162.
Ząbkowicz A., 2023, Państwo wobec grup dominujących w gospodarce. Perspektywa instytucjonalnej ekonomii politycznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, DOI: 10.18778/83331-059-6.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Optimum. Economic StudiesAutor zapoznał się i akceptuje warunki zawarte w umowie licencyjnej
