PLANOWANIE GOSPODARCZE W POLSCE LUDOWEJ.OD SPEKTAKULARNEGO SUKCESU DO KLĘSKI
DOI:
https://doi.org/10.15290/oes.2026.01.123.03Słowa kluczowe:
Polska 1944-1989, gospodarka centralnie kierowana, planowanie gospodarcze, kryzysy społeczno-gospodarczeAbstrakt
Cel | Artykuł wskazuje na ograniczoną rolę planowania gospodarczego w oddziaływaniu na dynamikę i właściwe proporcje gospodarcze, a przede wszystkim dobrostan społeczny w Polsce w latach 1945–1989.
Metoda badań | Artykuł napisany na podstawie metody historii gospodarczej, szeroko wykorzystanej literatury przedmiotu, publikowanych dokumentów władz państwowych i partyjnych, statystyk i aktów prawnych.
Wnioski | Autor dowodzi, że planowanie gospodarcze podlegało licznym zmianom, które zawierały się między planowaniem indykatywnym a planowaniem dyrektywnym. Zmiany były determinowane przez czynniki polityczne, a przede wszystkim stale utrzymujące się napięcia gospodarcze i społeczne. Planowanie tylko w okresie powojennej odbudowy w pełni realizowało priorytetowe cele gospodarcze i społeczne. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku przyczyniało się do pogłębienia chaosu ekonomicznego i klęski rządów komunistycznych w Polsce.
Oryginalność / wartość / implikacje / rekomendacje | Artykuł stanowi wkład do ciągle żywej, zasilanej często sprzecznymi argumentami, dyskusji nad upadkiem PRL.
Bibliografia
II Zjazd PZPR. Sprawozdanie Komitetu Centralnego PZPR, 1954, Książka i Wiedza, Warszawa.
IX Nadzwyczajny Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, 14–20 lipca 1981 r. Podstawowe dokumenty i materiały, 1981, Książka i Wiedza, Warszawa.
Baka W., 1979, Rozwój systemu planowania i zarządzania w Polsce Ludowej (Doświadczenia i problemy), „Gospodarka Planowa”, nr 6(34), s. 303–307.
Balcerowicz E., 1990, Przetarg planistyczny: mechanizm i skutki społeczno-gospodarcze, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Bałtowski M., 2009, Gospodarka socjalistyczna w Polsce. Geneza. Rozwój. Upadek, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa.
Bożyk P., 1989, Marzenia i rzeczywistość: czy gospodarkę polską można zreformować, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Czesław Bobrowski – mistrz ekonomii stosowanej, 2004, Kulowa M. (red.), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Dekret z 2 kwietnia 1946 r. o planowym zagospodarowaniu przestrzennym kraju, Dz.U.1946, Nr 16, poz. 109.
Dekret z dnia 1 października 1947 r. o planowej gospodarce narodowej, Dz.U. 1947,Nr 64, poz. 573.
Dekret z dnia 10 listopada 1945 r. o utworzeniu Centralnego Urzędu Planowania przy Komitecie Ekonomicznym Rady Ministrów, Dz.U. 1945a, Nr 52, poz. 298.
Dekret z dnia 24 maja 1945 r. o utworzeniu Ministerstwa Odbudowy, Dz.U. 1945b, Nr 21, poz. 123.
Dobiegała-Korona B., 1990, Dlaczego socjalizm realny nie mógł być efektywnym systemem ekonomicznym, b.n.w., Warszawa.
Drewnowski J., 1979, The Central Planning Office on Trial: an Account of the Beginnings of Stalinism in Poland, „Soviet Studies”, nr 1(31), s. 23–42.
Ekonomiści o gospodarce. Wywiad z Prof. Edwardem Lipińskim, 1971, „Życie Gospodarcze”, nr 11, s. 1–10.
Gadomski W., 2002, Działalność Rady Ekonomicznej przy Radzie Ministrów w latach 1957–1962, „Gospodarka Narodowa”, nr 7–8(177), s. 30–54, DOI: 10.33119/GN/113849.
Gradowski T., Plichciński E., 1968, Zmiany w planowaniu gospodarczym, Książka i Wiedza, Warszawa.
Grala D.T., 2005, Reformy gospodarcze w PRL. Próba uratowania socjalizmu, Wydawnictwo TRIO, Warszawa.
Grodek Z., 1996, Położenie ludności, [w:] Historia gospodarcza Polski (1939–1989), Kaliński J. (red.), Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Warszawa.
Gruszecki T., 1984, Ewolucja resortowa układu zarządzania w Polsce w latach 1918–1980, „Gospodarka Planowa”, nr 2(39), s. 66–76.
Gryko A., 2024, Z reformami na sztandarach – próby przeobrażeń gospodarczych w Polsce w latach osiemdziesiątych XX w., [w:] Dekada Jaruzelskiego: z historii politycznej PRL 1980–1989/90, Spałek R. (red.), Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa.
Hatt S., Szymański E., Wolski M., 1964, System planowania w Polsce, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Hobsbawm E., 1999, Spojrzenie na krótkie dwudzieste stulecie. Wiek skrajności, Politeja, Warszawa.
Jagielski M., 1974, 25 lat działalności Komisji Planowania, „Gospodarka Planowa”, nr 8(29), s. 501–505.
Kaliński J., 1977, Plan Odbudowy Gospodarczej 1947–1949, Książka i Wiedza, Warszawa.
Kaliński J., 1993, Etatyzacja gospodarki polskiej w latach 1944–1955, [w:] Państwo, społeczeństwo i gospodarka. Proces przekształceń systemowych, Gilejko L. (red.), Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Warszawa.
Kaliński J., 1995, Gospodarka Polski w latach 1944–1989. Przemiany strukturalne, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Kaliński J., 2012, Gospodarka w PRL, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa.
Kaliński J., 2013, Geneza i ewolucja planu sześcioletniego, [w:] Zwrot polityczny’ 48. Między polską drogą a projektem uniwersalnym, cz. 1, Jabłonowski M., Jakubowski W., Krawczyk T. (red.), Uniwersytet Warszawski, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa.
Kaliński J., 2020, Polityka władz Polski Ludowej wobec rolnictwa, „Komunizm. System/Ludzie/Dokumentacja”, nr 9, s. 15–33.
Kaliński J., 2021, Kryzys gospodarczy w latach 1979–1982 zwiastunem upadku PRL, „Optimum. Economic Studies”, nr 1(103), s. 3–23, DOI:10.15290/oes.20221.01.103.01.
Kaliński J., 2023, Pierwszy kryzys gospodarki centralnie kierowanej w Polsce (1953–1956), „UR Journal of Humanities and Social Sciences”, nr 4(29), s. 107–123, DOI: 10.15584/johass.
Karpiński A., 1986, 40 lat planowania w Polsce. Problemy, ludzie, refleksje, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Kierunki reformy gospodarczej, 1981, Książka i Wiedza, Warszawa.
Komisja Planowania przy Radzie Ministrów, https://pl.wikipedia.org/wiki/Komisja_Planowania_przy_Radzie_Ministr%C3%B3w [data dostępu: 8.02.2026].
Koryś P., Tymiński M., 2016, Od socjalizmu do socjalizmu. Koncepcje reform gospodarczych w PRL po wybuchach społecznych w 1956 i 1980 r., „Dzieje Najnowsze”, nr 4(48), s. 125–140.
Kowalik T., 1980, Spór o ustrój społeczno-gospodarczy Polski 1944–1948, NOW, Warszawa.
Kuziński S., 1954, Proporcje między przemysłem a rolnictwem w okresie przejściowym od kapitalizmu do socjalizmu, „Ekonomista”, nr 1, s. 40–75.
Landau Z., Prucha V., 1994, The System of Centrally Planned Economies in Central-East and South-East Europe after World War II and the Causes of its Decay, Vysoká Škola Ekonomická, Prague.
Lange O., 1956, Budowa nowego modelu gospodarczego musi oprzeć się na dynamice klasy robotniczej i socjalistycznej inteligencji, „Nowe Drogi”, nr 11–12(89–90), s. 25–30.
Lange O., 1965, Maszyna licząca i rynek, „Życie Gospodarcze”, nr 43(736), s. 1–2.
Lijewski T., 1978, Uprzemysłowienie Polski 1945–1975: przemiany strukturalne i przestrzenne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Łukaszewicz A., 2004, Planowanie – zmierzch czy renesans: (w związku z procesami integracyjnymi), „Ekonomia”, nr 154, s. 79–91.
Mieszczankowski M., 1984, Dekompozycja systemu (1971–1980), „Życie Gospodarcze”, nr 29(1711), s. 8–9.
Minc B., 1950, Wstęp do nauki planowania gospodarki narodowej, t. 1, Państwowe Wydawnictwo Gospodarcze, Warszawa.
Minc H., 1949, Osiągnięcia i plany gospodarcze: referat wygłoszony w dniu 18 grudnia 1948 r. na Kongresie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Książka i Wiedza, Warszawa.
Montias J.M., 1962, Central Planning in Poland, Yale University Press, New Haven.
Pajestka J., 1979, Sposób funkcjonowania gospodarki socjalistycznej. Determinanty postępu II, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Paprotny Ł., 2007, Drugi etap reformy gospodarczej (luty 1988–sierpień 1989), [w:] Gospodarka i społeczeństwo w czasach PRL-u (1944–1989), Kościk E., Głowiński T. (red.), Gajt, Wrocław.
Porwit K., 1986, Central Planning in Poland after 1981, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica”, nr 59, s. 49–56.
Protokoły porozumień Gdańsk Szczecin Jastrzębie. Statut NSZZ „Solidarność”. Założenia Ustawy o Związkach Zawodowych, 1981, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa.
Rakowski M.F., 1991, Jak to się stało, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa.
Raporty dla Edwarda Gierka, 1988, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Rocznik Statystyczny, 1990, GUS, Warszawa.
Rolniczy rocznik statystyczny 1945–1965, 1966, GUS, Warszawa.
Ryć K.,1968, Spożycie a wzrost gospodarczy Polski 1945–1970, Książka i Wiedza, Warszawa.
Secomski K., 2000, Uprzemysłowienie Polski, [w:] Polska pod rządami PZPR, Rakowski M.F. (red.), PROFI, Warszawa.
Stanowisko w sprawie polityki społecznej i gospodarczej oraz reform systemowych, 1999, [w:] W. Baka, U źródeł wielkiej transformacji, Oficyna Naukowa, Warszawa.
Tezy Rady Ekonomicznej w sprawie niektórych kierunków zmian modelu gospodarczego, 1957, „Życie Gospodarcze”, nr 22(298), s. 1–2.
Tezy w sprawie II etapu reformy gospodarczej (propozycje do dyskusji), 1987, „Rzeczpospolita”, nr 102, dodatek: „Reforma Gospodarcza”, s. 1–2.
Tymiński M., 2003, Funkcjonowanie przedsiębiorstwa przemysłowego w systemie centralnego planowania (1956–1970), „Dzieje Najnowsze”, nr 2(35), s. 93–112.
Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 18 grudnia 1976 r. o pięcioletnim narodowym planie społeczno-gospodarczym na lata 1976–1980, Dz.U. 1976, Nr 39, poz. 226.
Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 18 grudnia 1986 r. o narodowym planie społeczno-gospodarczym na lata 1986–1990, Dz.U. 1986, Nr 45, poz. 224.
Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 28 kwietnia 1983 r. o narodowym planie społeczno-gospodarczym na lata 1983–1985, Dz.U. 1983, Nr 24, poz. 103.
Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 8 czerwca 1972 r. o pięcioletnim planie społeczno-gospodarczego rozwoju kraju w latach 1971–1975, Dz.U. 1972, Nr 22, poz. 157.
Ustawa z dnia 10 lutego 1949 r. o zmianie organizacji naczelnych władz gospodarki narodowej, Dz.U. 1949, Nr 7, poz. 43.
Ustawa z dnia 12 lipca 1984 r. o Komisji Planowania przy Radzie Ministrów, Dz.U. 1984, Nr 35, poz. 186.
Ustawa z dnia 15 listopada 1956 r. o utworzeniu przy Radzie Ministrów Komisji Planowania i o zniesieniu Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, Dz.U. 1956, Nr 54, poz. 24.
Ustawa z dnia 2 lipca 1947 r. o Planie Odbudowy Gospodarczej, Dz.U. 1947, Nr 53, poz. 285.
Ustawa z dnia 21 lipca 1950 r. o 6-letnim Planie Rozwoju Gospodarczego i Budowy Podstaw Socjalizmu na lata 1950–1955, Dz.U. 1950, Nr 37, poz. 344.
Ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. o utworzeniu Centralnego Urzędu Planowania, Dz.U. 1988, Nr 41, poz. 237.
Ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. o planowaniu społeczno-gospodarczym, Dz.U. 1982, Nr 7, poz. 51.
Ustawa z dnia 30 września 1990 r. o uchyleniu ustawy o planowaniu społeczno-gospodarczym oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U. 1990, Nr 87, poz. 505.
V Plenum KC PZPR 1–2 grudnia 1976. Podstawowe dokumenty i materiały, 1976, Książka i Wiedza, Warszawa.
Winczewski D., 2015, W stronę demokracji ekonomicznej. Między socjalizmem rynkowym a demokratycznym planowaniem, „Praktyka Teoretyczna”, nr 2(16), s. 214–239, DOI:10.14746/prt.2015.2.12.
Zaręba J., 1985, Reforma w testamencie. Rzecz o Oskarze Langem, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa.
Zawistowski A., 2017, Bilety do sklepu. Handel reglamentowany w PRL, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Optimum. Economic StudiesAutor zapoznał się i akceptuje warunki zawarte w umowie licencyjnej
